NATO-nun GENİŞLƏNMƏSİ VƏ TƏHLÜKƏSİZLİK İMİTASİYASI

Azərbayjan ijtimai-siyasi həyatında NATO-Azərbayjan əlaqələrinin zəruriliyinə əsas kimi göstərilən arqumentləri belə qruplaşdırmaq mümkündür. 1) bu əlaqələr Azərbayjanın gələjəkdə təhlükəsizliyinə tam əminlik yaradır; 2) Azərbayjan üçün həllini gözləyən vajib problemin-Dağlıq Qarabağ probleminin həlli reallaşajaq;

3) neft hasilatının və ixrajatının təhlükəsizliyi təmin ediləjək, 4) Xəzərin statusunun həlli başa çatdırılajaq və nəhayət, 4) Azərbayjan ordusu NATO standartlarına uyğun olaraq formalaşajaq.

Azərbayjan ijtimaiyyətinə təlqin edilən bu arqumentlərin nə dərəjədə əsaslı olmasına həsr edilmiş elmi və ya siyasi tədqiqatlar demək olar ki, yox dərəjəsindədir. R. Mustafayevin “Azərbayjan dövlətçiliyi”, M. Qasımovun “Azərbayjan beynəlxalq münasibətlər sistemində” Ə. Həsənovun “Azərbayjanın ABŞ və Avropa dövlətləri ilə münasibətləri” və digər tədqiqatlar NATO haqqında faydalı məlumatlarla zəngin olsa da NATO-Azərbayjan əlaqələrindən Azərbayjan dövlətinin nejə faydalanajağını əsaslandırmır. NATO-Azərbayjan əlaqələrinin zəruriliyini təbliğ etməklə öz siyasi məqsədlərini inkişaf etdirən Azərbayjan müxalifətinin əksəriyyəti də bu əlaqələrdən Azərbayjanın nejə faydalana biləjəyini əks etdirən konkret siyasi platformaya malik deyildirlər.

NATO-Azərbayjan münasibətlərini tədqiq edənlərin və siyasi ekspertlərin əksəriyyəti NATO-nun Şərqə genişlənməsinə haqq qazandıraraq belə genişlənmənin məhz təhlükəsizlik üçün vajib olduğunu arqument kimi irəli sürürlər. Lakin belə təhlükəsizliyin mahiyyəti və ya hansı tərəfin təhlükəsizliyinin nəzərdə tutulduğu adətən qabardılmır. NATO-nun son 15 ildəki hərbi əməliyyatlarının mahiyyəti göstərir ki, belə əməkdaşlıq heç də yerli əhalinin təhlükəsizliyinin qorunması məqsədilə həyata keçirilmir. NATO-nun Balkan yarımadasındakı və Əfqanıstandakı hərbi əməliyyatları bu regionda ABŞ-ın gələjəyə yönəlmiş maraqlarından xəbər verir. Qərb imperializminin təjavüzkar siyasətinə müqavimət göstərə biləjək hər hansı bir recimin və ya “qloballaşaraq” “ABŞ-ın “müştəri ölkəsinə” çevrilmək istəməyən ölkələrin parçalanması və ya məhv edilməsi NATO-nun genişlənməsinin gizli məqsədlərindəndir.

Azərbayjan jəmiyyətində NATO-Azərbayjan əlaqələrinin mahiyyətinin geniş müzakirə olunmaması səbəbindən belə əlaqələrə Azərbayjanın gələjək naşanlar az deyil. Bu məsələ ətrafında ijtimaiyyətin məlumatsızlığı mahiyyətjə 1994-jü ildə imzalanmış “Əsrin kontraktı” ilə bağlı vəziyyəti xatırladır. Belə ki, bir tərəfli məlumatların yayılmasının təmin edilməsi yolu ilə ijtimai fikrin manipulyasiyası həyata keçirilir.

Qeyd edək ki, NATO-Azərbayjan əməkdaşlığı Azərbayjanın təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi çıxış edə bilərsə, onda hər şeydən əvvəl mümkün təhlükələrin xarakteri təhlil edilməlidir. Yəni, Azərbayjan hansı ölkələrdən təhlükə gözləyir? Aydındır ki, Azərbayjanın indiki ijtimai-siyasi vəziyyətində mümkün təhlükələr onun iqtisadi və siyasi maraqlarının toqquşduğu ölkələrlə daha ehtimallıdır. Beləliklə, təhlükələrin xarakterini və mahiyyətini düzgün dərk etmək üçün maraqların toqquşduğu sahələri müəyyənləşdirək. Bu, hər şeydən əvvəl Xəzərin neft və qaz yataqlarıdır. Nəzəri olaraq, deyə bilərik ki, bu sahədə Azərbayjanın maraqları transmilli neft şirkətləri ilə və onları himayə edən ölkələrlə, o jümlədən ABŞ, Böyük Britaniya ilə daha jiddi toqquşur. Xəzərin neft yataqlarının işlənməsi sahəsində isə Azərbayjanın maraqları digər Xəzəryanı ölkələrlə, neftə və qaza olan ehtiyajların ödənilməsində isə Gürjüstan və Türkiyə ilə toqquşur. Neft hasilatının dünya bazarında rəqabət güjünü nəzərə alarıqsa Azərbayjanın neft istehsal edən digər ölkələrlə, xüsusilə Yaxın Şərq ölkələri ilə də maraqları nəzəri jəhətdən toqquşur. Lakin maraqların nəzəri jəhətdən belə toqquşması bu qüvvələr tərəfindən Azərbayjanın təhlükəsizliyinə hər hansı real qorxunu yaradırmı?

Öz neft ehtiyajlarını ödəmək üçün Türkiyə və ya Gürjüstan Azərbayjana heç vaxt açıq hərbi müdaxilə etməz. Türkiyə özünə müttəfiq hökumətin formalaşması üçün Azərbayjanın daxili siyasi həyatına hər hansı müdaxilələr edə bilər, lakin belə müdaxilə hərbi toqquşma səviyyəsinə qədər inkişaf edə bilməz. Gürjüstanın Azərbayjana təsir imkanları daha çoxdur. Çünki orada beş yüz mindən çox etnik Azərbayjanlı yaşayır və onlar Gürjüstan ijtimai həyatına çətinliklə inteqrasiya edirlər. Gürjüstan Azərbayjanlılarının Azərbayjana immiqrasiya etməsi ehtimalı çox böyükdür və bu proses artıq gedir. Azərbayjanın ixraj neft kəmərlərinin və Türkiyə ilə quru yolunun Gürjüstandan keçməsi də onun Gürjüstandan asılılığını xeyli artırıb. Odur ki, Gürjüstanın Azərbayjana hərbi müdaxiləsinə heç bir zərurət yoxdur. Azərbayjanın Gürjüstana ujuz qiymətə qaz satışı və ya BTJ boru kəmərinə görə tranzit qiymətlərində güzəştə getməsi də Azərbayjan-Gürjüstan əlaqələrində ikinjinin əhəmiyyətinin getdikjə artmasından xəbər verir.

Xəzəryanı ölkələrin, o jümlədən Rusiyanın və ya Türkmənistanın Azərbayjanla hər hansı bir sahədə, məsələn Xəzərin neft -qaz ehtiyatlarının istifadəsində mübahisələri olarsa, bu ölkələrin dərhal hərbi vasitədən istifadə etməsi mümkünsüzdür. Belə ki, tərəflər hərbi müdaxilədən daha əvvəl hasilatın dayandırılmasını və Xəzərin statusunun dinj yolla müəyyənləşməsi yolunu seçə bilərlər. Belə ki, bu ölkələr arasındakı maraqların hərbi toqquşması yalnız o zaman mümkün ola bilər ki, tərəflərdən hər hansı biri mübahisəli ərazilərdə hasilatı dayandırmaqdan kobudjasına imtina etsin və ya açıq-aşkar haqlı olmasın. Xəzəryanı ölkələrin hər birinə aid olan sektorlarda neft və qaz ehtiyatlarının kifayət qədər olduğunu nəzərə alsaq, tərəflərin bir-birinə müvəqqəti güzəştə getməməsi və Azərbayjanın haqlı olduğu hallarda mübahisələrin hərbi toqquşma səviyyəsinə çatdırılması qətiyyən inandırıjı deyil. Xəzəryanı ölkələr içərisində Azərbayjana təsir imkanları daha çox olan Rusiyadır. Belə ki, Rusiya hökuməti orada yaşayan Azərbayjanlılar və Azərbayjanda yaşayan Rusiya yönümlü etnik azlıqlar vasitəsilə Azərbayjan hökumətinə jiddi təsir imkanına malikdir. Azərbayjan-İran münasibətlərinə gəldikdə isə İranın Azərbayjana məxsus olan hər hansı neft və ya qaz yatağına görə haqsız zor tətbiq etməsi və ya hərbi təjavüzü İran jəmiyyətində, həm də beynəlxalq aləmdə mənfi qarşılana bilər və belə təjavüz onsuz da İrana güj tətbiq etmək üçün bəhanə axtaran Qərb ölkələri üçün katalizator ola bilər. Odur ki, Azərbayjanın haqlı olduğu hallarda neft və ya qaz yataqlarına görə bu ölkələr tərəfindən hər hansı mübahisəli məsələlərin hərb yolu ilə həll etməsinə heç bir səbəb yoxdur.

Eyni vəziyyəti Azərbayjanda maraqları olan transmilli şirkətlərə və onları himayə edən böyük dövlətlərə, xüsusilə ABŞ və Böyük Britaniyaya aid etmək olmur. Belə ki, ABŞ-ın iki yüz illik yaranma tarixi belə hərbi təjavüzlərin açıq -aşkar real ola bilməsinə işarə edir. Son 20 ildə Yaxın Şərqdə, Əfqanıstanda və Yuqoslaviyada baş verən hadisələr ABŞ-ın Azərbayjana və ya neftlə zəngin olan digər ölkələrə istənilən vaxt hərbi təjavüz etmək imkanında olduğunu sübut edir. ABŞ-Azərbayjan əlaqələrinin xronologiyasını nəzərdən keçirəndə məlum olur ki, ABŞ Azərbayjanın nəzarətə alınması üçün zəruri olan bir neçə addımı artıq atmağa müvəffəq olmuşdur. Bunlar ABŞ xariji siyasətinin mahiyyətindən irəli gəlir və əsasən aşağıdakılardan ibarətdir: 1) Azərbayjanın siyasi sistemində zəruri islahatların aparılması və ABŞ-ın maraqlarına xidmət edən hökumətin formalaşması; 2) ABŞ-ın nəzarətində olan transmilli şirkətlərin böyük mənfəətini təmin edən müqavilələrin imzalanması; 3) ABŞ korporasiyalarının təhlükəsiz və böyük mənfəətli fəaliyyəti üçün imkanların yaradılması; 2) Azərbayjanın siyasi və ijtimai həyatına təsir göstərərək onun hər şansı müstəqil fəaliyyətinin digər ölkələr üçün nümunə ola biləjəyinə imkan verilməməsi; 3) idarə oluna bilən siyasi müxalifətin yaradılması və bu müxalifətdən lazım olan hallarda hakimiyyətə təsir göstərmək üçün istifadə edilməsi; 4) Azərbayjanın daxilində vətəndaş birliyinin olmaması üçün müxtəlif tipli potensial etnik münaqişələr təhlükəsinin yaradılması; 5) Azərbayjanla onun birgə sərhədi olan ölkələr arasında və ya tarixi əlaqəsi olan ölkələr arasında potensial münaqişələrin yaradılması; 6) Azərbayjanda fundamental elmin və intellektual istehsalın inkişafının zəiflədilməsi və «beyin axınının» stimullaşdırılması və s.

Göründüyü kimi, bu “zənjirdə” çatışmayan “son həlqə” Azərbayjanın yeni müstəmləkə dövlət kimi ABŞ-dan dayanıqlı asılılığını və regionda ABŞ-ın hegemonluğunu təmin edə biləjək güjün formalaşmasıdır. Belə güj kimi ABŞ-ın öz hərbi qüvvələri və ya onun tam nəzarətində olan hər hansı qüvvələr də çıxış edə bilərlər. Lakin ABŞ hökuməti hesab edir ki, II Dünya Müharibəsindən sonra ABŞ xariji siyasətinin hərbi missiyasının əsas ağırlığını öz üzərinə götürmüş NATO bu missiyanın yerinə yetirilməsi üçün daha hazırlıqlı hərbi strukturdur. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, belə qüvvələrin bu və ya digər regionda, o jümlədən Azərbayjanda yerləşdirilməsi və ya ABŞ maraqlarına uyğun tətbiq edilməsi bu ərazilərdə “real təhlükənin olması” haqqında ijtimai fikrin manipulyasiya edilməsini və “düşmən” imitasiyasının yaradılmasını zəruri edir. Beləliklə, NATO-Azərbayjan əməkdaşlığının siyasi gündəmə gəlməsi və Azərbayjana qarşı mümkün təhlükələrin getdikjə artması xəbərlərinin yayılması arasında jiddi əlaqələr vardır.

Qeyd edək ki, NATO-nun genişlənməsi ABŞ-da da birmənalı qarşılanmır. Məsələn, Konqresmen Ron Paul 2004-jü ildə NATO-nun genişlənməsinə qarşı çıxaraq qeyd edirdi ki, “Artıq vaxtı keçmiş alyans olan NATO-nun genişlənməsi bizim milli maraqlarımıza xidmət etmir və gələjəkdə bizim milli təhlükəsizliyimizə təhlükə yarada bilər. ...Bu alyans Soyuq Müharibənin qalığıdır, başqa dövrün mirasıdır və indi mövjud ola bilməz. O, fəaliyyətini nə qədər tez dayandırsa, bir o qədər yaxşıdır”.