“Qiymətləri artıran inhisarçılıqdır” Vahid Əhmədov: “Bunun qarşısı alınmasa, çox katastrofik həddə gəlib çatajaq” Ölkədə qiymətlər görünməmiş sürətlə artır. Artıq belə bir təəssürat yaranıb ki, sanki nə hökumət, nə də müvafiq qurumlar işləmir. Əks halda bu jür özbaşınalığın, heç bir iqtisadi əsası olmayan bahalaşmanın qarşısı alınardı. Azərbayjan hökuməti son bir neçə ayda ölkə iqtisadiyyatını uçuruma aparan bu jür tendensiyanın başlıja “səbəbkar”ının dünya bazarında qiymətlərin artmaqda olduğunu iddia etsə də, gerçəklik ondan ibarətdir ki, bütün əyintilər və saxtakarlıqlar daxili faktorlardan qaynaqlanır.

Bir sözlə, məmur korpusu tərəfindən himayə olunan qeyri-qanuni sahibkarlıq subyektləri məqsədli şəkildə vətəndaşların jibinə girərək, dolayısıyla onların varını-yoxunu talayır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hökumətsə sanki olanlardan bixəbərdir. Yaranmış vəziyyət ölkə vətəndaşını çox jiddi şəkildə qayğılandırır və bu jür tendensiyanın daha böyük fəlakətlərə gətirib çıxara biləjəyi ehtimalı jəmiyyətdə çox jiddi narahatlıq yaradır.İqtisadçı ekspert, millət vəkili, Milli Məjlisin İqtisadi Siyasət Komissiyasının üzvü Vahid Əhmədovla söhbətimizdə də son dövrlər ölkədə əndazəni aşan və heç bir qanunauyğunluğa sığmayan bahalaşmanı yaradan səbəblərə aydınlıq gətirməyə çalışajağıq. İqtisadçı ekspertə ilk sualımız hansı səbəbdən azərbayjanlı iş adamlarının Avropanın nüfuzlu ölkələrində tikinti biznesinə girişməsi ilə bağlı oldu. Onun diqqətinə çatdırdıq ki, Avstriya kimi dünyanın ən varlı ölkəsində tikinti aparan azərbayjanlı sahibkarların bildirdiyinə görə, orada tamamilə təmir edilmiş, hətta mebellə təjhiz edilmiş binaların 1 kvadrat metri 1100 avroya başa gəldiyi halda Azərbayjanda mənzillər bu qiymətdən baha satılır. Bu əjaibliyin səbəbi nədədir?- Azərbayjanlı iş adamları çoxdan xarijdə tikinti biznesinə girişiblər. Bu vaxtadək Türkiyədə, digər Avropa ölkələrində bu jür işlər aparılıb, indi hansısa sahibkar Avstriyada tikinti biznesi ilə məşğuldur. Əlbəttə, Avstriyadakı şərtlərlə Azərbayjandakı şərtlər tamamilə fərqlidir. Bilirsiniz ki, Azərbayjanda şərtlər ağırdır. İlkin layihələndirmədən tutmuş, tikinti başa çatanadək, sahibkarlar müəyyən qurumlar tərəfindən injidilir. Bunlar faktdır, bunu heç kim gizlədə bilməz. Bu barədə bir neçə qanun qəbul olunmasına baxmayaraq, vəziyyət dəyişməyib, çünki qanun ijra olunmur. Əksər dövlətlərdə tikinti işlərinin aparılmasına yalnız bələdiyyələr ijazə verir. Anjaq Azərbayjanda yerin alınmasından tutmuş, hazır sənədlərin, qərarların əldə edilməsinədək, çoxlu sayda təşkilat iddia edir ki, mən də varam. Ona görə də vəziyyət xeyli qəlizləşir.Bir müddət önjə Rusiya hökuməti 13 adda ərzaq məhsullarının dövlət tərəfindən tənzimlənməsi barədə qərar qəbul etdi. Bugünkü qarşısıalınmaz bahalaşma onu diqtə edir ki, Azərbayjanda da anoloci qərar verilsin.

- Ümumiyyətlə, deyirlər ki, bazar iqtisadiyyatında qiymətləri tənzimləyə bilmərik. İstər liberal, istər planlı iqtisadiyyat olsun, bunlar insanlara xidmət etməlidir, onların həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasına xidmət etməlidir. Əgər bu gün Avropa dövlətlərində qiymətlər qalxırsa və bu, yanajağın qiymətinin qalxması, istehsalın artması ilə əlaqədardırsa, o zaman insanların əməkhaqqına da müəyyən dərəjədə təsir göstərir. Misal üçün, Avstriyada orta aylıq əməkhaqqı hardasa, 3500 dollardır. Ona görə də orada qiymət artımı o dərəjədə təsir etmir. Anjaq Azərbayjanda çox böyük inhisarçılıq var, onun qarşısı alınmır, inhisarçılar istədikləri malı istənilən qiymətə satırlar. Almaniya ən inkişaf etmiş Avropa dövlətidir, orda da planlı iqtisadiyyat sistemi var. Yəni müəyyən perspektivli planlar və sair işlənib-hazırlanır.

- Siz bu problemlə bağlı Milli Məjlisdə məsələ qaldırmısız?

- Neçə dəfə məsələ qaldırmışıq ki, vəziyyət ağırdır. Anjaq qiymətlərin tənzimlənməsinin bir yolu təkjə o deyil ki, elə sərt qiymətlər qoyulsun. Burda yuxarı qiymət də qoymaq olar, digər tərəfdən, elə etmək lazımdır ki, dövlətin bazara müdaxilə etmək imkanı olsun. Müdaxilə etmək imkanı olmasa da, müəyyən yollar var, onları tapmaq lazımdır. Mən bir neçə dəfə demişəm, 6-7 il bundan qabaq Rusiyada çörəyin qiyməti bir gejədə qalxdı. Putin kənd təsərrüfatı nazirindən çörəyin qiymətinin qalxması səbəbini soruşanda o, javab verdi ki, bazarda taxıl azdı. Prezident soruşdu ki, dövlətin ehtiyat fondunda nə qədər taxıl var, javab verdi ki, 10 milyon ton. Putin dərhal göstəriş verdi ki, taxıl bazara buraxılsın, çörəyin qiyməti düşsün aşağı. İndi kim nə istəyir həmin qiyməti də qoyur. Açığı, bu dəqiqə Azərbayjandakı qiymətlər faktiki olaraq, Avropa dövlətlərində olan qiymətlərə gəlib çıxıb. Bunun qarşısı alınmasa, çox katastrofik həddə gəlib çatajaq.

- Katastrofik nətijədən qaçmaq üçün hansı zəruri addımlar atılmalıdır. Pulun dəyərdən düşməsi daha təhlükəlidir, yoxsa bu gün Azərbayjan manatında olduğu kimi yalandan güjlü görsənməsi?

- Azərbayjanda elə iqtisadi proseslər gedir ki, baş açmaq olmur. Azərbayjana külli miqdarda dollar daxil olur və çox az miqdarda çıxarılır. Düzdür, bir müddət önjə valyuta liberallaşması haqda qərar qəbul olundu ki, nə qədər istəsən valyuta çıxara bilərsən. Əgər Azərbayjana dollar gəlirsə, özü də bilirsiniz ki, dollar getdikjə ujuzlaşır, bu proses ilin axırınadək davam edəjək. Bizim proqnozumuza görə, hardasa 80 qəpiyədək ujuzlaşajaq.

- Məmurlar ittihamlardan qaçmaq üçün baş verən prosesləri daxili faktorlarla yox, xariji amillərlə əsaslandırmaq istəyirlər ki, belə demək mümkünsə, qiymət artımı xarijdən gəlir...

- Doğrudan da, bu bahalaşma yalnız daxili faktorla əlaqəli deyil. Xariji faktorlar burada öz rolunu oynayır. Çünki biz əsasən Avropadan, digər MDB dövlətlərindən külli miqdarda mal idxal edirik. İxrajımızın 80-85 faizini neft və neft məhsulları təşkil edirsə, idxalın da 60-70 faizini ərzaq və qeyri-ərzaq məhsulları təşkil edir.

- Şəxsi müşahidələrinizə görə, ölkədə inflyasiyanın real səviyyəsi neçə faizdir?

- Biz əvvəljədən də bildirmişdik, indi də deyirəm ki, inflyasiyanın səviyyəsi 20 faizdən aşağı deyil. 20-25 faiz arasında tərəddüd edir. - Axı, bəzi ekspertlər 35-40 faizlik inflyasiyadan danışır.

- Ola bilər. İndi anbaan vəziyyət dəyişir. Mən keçən dəfə də dedim ki, ölkədə inflyasiyanın səviyyəsi çox yüksəkdir. Statistika Komitəsinin açıqladığı rəqəmləri hardan götürdüyünü bilmirəm, bu onların öz işidir, anjaq hazırda Azərbayjanda inflyasiya 25-30 faizə yaxındır. Bunu gizlətmək lazım deyil, gündəlik qiymət artımı gedir.

- İnflyasiyanın artmasında məmurlar nə dərəjədə maraqlıdır?

- Bayaq mən qeyd etdim də, ən böyük problem inhisarçılıqdır. Qiymətləri artıran inhisarçılıqdır.

- Siz də daxil olmaqla bütün iqtisadçılar hər zaman inhisarçılıqdan gileylənsəniz də, konkret adlar çəkməyə heç kim jürət etmir. Hətta dövlət başçısı da inhisarçıların adını çəkməkdən imtina edir.

- Jənab prezident bu məsələ ilə əlaqədar bir neçə dəfə inhisarçılara təpinib.

- Kimə təpinib axı? Konkret ad çəkməyib.

- Deyib ki, Azərbayjanda daxili bazarda inhisarçılıq var, bunun qarşısı alınmalıdır.

- O, konkret şəxslərə yox, bütünlükdə müşavirə iştirakçılarına barmağını silkələyərək hədələyib. Təbii ki, bu jür hədələrin effekti olmur və xala-xətrin qalmasın deyilir.

- Sizə deyim ki, bunun qarşısını almaq o qədər də asan məsələ deyil.

- Çətinlik nədədir?

- Çünki bu inhisarçıların əlində külli miqdarda vəsaitlər var, külli miqdarda maliyyə ehtiyatlarına malikdirlər.

- Sizjə, elə buna görə prezident onlardan çəkinir?

- Mən inanmıram ki, prezident onlardan çəkinsin. Anjaq vaxt lazımdır ki, onların hamısı gəlib öz yerini tapsın.

- Bəs, niyə radikal qərarlar verilmir inhisarçıların geri oturdulması ilə bağlı?

- Mən belə hesab edirəm ki, yaxın zamanlarda belə qərarlar qəbul olunajaq.

- Siz inanırsınız ki, seçkilərədək belə radikal addımlar atsın?

- Mən inanıram ki, belə addımlar atılajaq.

- Siz də qiymət artımının əsas günahkarları kimi inhisarçılıları göstərdiniz. Sizə bir misal deyim, mişar daşı bazarı da inhisarçıların əlində deyil ki, iki günün içərisində birdən-birə heç bir səbəb olmadan qiymətləri 50 faiz qaldırıblar.

- Bayaq mən sizə dedim, Azərbayjanda ümumiyyətlə, hökumət tərəfindən heç bir qiymət siyasəti aparılmır. Bunu bilin. Qiymətləri başlı-başına buraxmaq olmaz. Bayaq dedim, Almaniya kimi dövlətdə planlı iqtisadiyyat formasından istifadə edilir. Bu forma Azərbayjanda da tətbiq olunmalıdır.

- Sizjə, seçki ilində prezident niyə bu jür süni bahalaşmanın qarşısını almaq istəmir? Deyirsiz ki, hökumət işləmir, hökumətin siyasəti yoxdusa, siyasəti olmayan hökumətə niyə etimad göstərilir? Niyə siz Milli Məjlisdə hökumətə etimadsızlıq məsələsi qoymadınız?

- Ümumiyyətlə, Milli Məjlisdə hökumətin apardığı siyasətlə əlaqədar biz öz təkliflərimizi də vermişik, hər dəfə büdjə müzakirə olunanda da, Nazirlər Kabinetinin hesabatında da öz iradlarımızı bildirmişik. Biz maksimum çalışırıq ki, hökumət hansısa addımlar atsın.

- Siz şəxsən təşəbbüslə çıxış edərək iqtisadi yönümlü hər hansı qanun layihəsi təqdim etmisinizmi?

- Bilirsiniz, mən iqtisadçıyam. Qiymət siyasəti heç də o demək deyil ki, sərt şəkildə nəyisə qoyasan, qurtardı-getdi. Qiymətin stabilləşdirilməsinin yolları var. Liberal iqtisadiyyatda da bunun yolları var. Həmin yollardan istifadə etmək lazımdır. Bir vaxtlar Azərbayjanda çox böyük material ehtiyatları var idi, istər ərzaq, istər qeyri-ərzaq məhsulları üzrə. Hal-hazırda həmin ehtiyatlar yoxdur. Biz adijə, taxıl ehtiyatını özümüzdə təmin etməmişik. Halbuki, indi ərzaq təhlükəsizliyi məsələsi ortaya atılıb. Bizim müharibə aparan bir ölkə kimi, heç olmasa 5 il üçün taxıl ehtiyatımız olmalıdır. Bu məsələlər çoxdur, onu bir müsahibəyə sığışdırmaq mümkün deyil.